Skip to main content

Fasen van actieonderzoek

Actieonderzoek kent een open en cyclisch design. Dat betekent dat je stap voor stap aan je resultaten werkt. Deze pagina neemt je mee langs de verschillende fasen waaruit een cyclus kan bestaan.

Meer weten? Neem contact op


Mark Smelik

actieonderzoeker Pluut & Partners

Diagnose

De eerste fase van een cyclus in actieonderzoek is de diagnose. Andere woorden voor deze fase: verkenningsfase, ontdekkingsfase, oriëntatiefase of verwonderingsfase. Welk woord je kiest, hangt af van het soort actieonderzoek dat je doet en van welk woord het best resoneert bij de mensen met wie je het actieonderzoek doet. Vormen van actieonderzoek die vooral kijken naar wat er goed gaat in een organisatie, zoals Appreciative Inquiry, noemen deze fase bijvoorbeeld de fase van ‘ontdekking’ of ‘verwondering’.

Onderdelen van de diagnose zijn:

Bouwen aan relaties en een gezamenlijk waardenkompas
In deze fase is het belangrijk een relatie op te bouwen met de vraagsteller/opdrachtgever en de mensen die een sleutelrol in het actieonderzoek gaan spelen. Het is belangrijk om hen mee te nemen in de kernwaarden van actieonderzoek en een dialoog aan te gaan over wat die waarden voor hen betekenen en hoe jullie hier tijdens het actieonderzoek vorm aan willen geven.

Stakeholderanalyse
Het is tijdens de diagnosefase belangrijk om inzichtelijk te maken wie a) een direct of indirect belang bij het actieonderzoek hebben en b) wie iets kunnen bijdragen. Dit zijn vaak meer mensen dan je denkt. Je kunt hierbij een onderscheid maken tussen mensen die dicht bij het actieonderzoek staan en mensen die wat meer op afstand staan. In het overzicht van werkvormen vind je inspiratie voor het gezamenlijk doen van een stakeholderanalyse.

Tips voor actieonderzoek doen

  • Vraag de patiënt/klant een stakeholdermap te maken en vraag mensen uit de organisatie/het systeem dat ook te doen. Vergelijk de stakeholdermaps met elkaar tijdens een workshop. Je zult verrassende verschillen ontdekken.
  • Het in kaart brengen, selecteren en actief betrekken van stakeholders is een complexe uitdaging. Lees hier meer over de kernwaarde participatie.

Beschikbare kennis inventariseren
Het is in deze fase ook waardevol om relevante publicaties in kaart te brengen. Dat kan wetenschappelijke literatuur zijn, maar denk ook aan blogs, discussies op sociale media, beleidsdocumenten of artikelen in vaktijdschriften. Deze publicaties helpen bij het beter begrijpen van het vraagstuk en voorkomen dat jullie dingen gaat doen die al ontwikkeld, bedacht of uitgezocht zijn. Het kan jullie ook op zaken wijzen waarover jullie nog niet nagedacht hadden. Daarnaast helpt het jullie om keuzes te motiveren en is het niet zelden een voorwaarde voor een subsidie- of projectvoorstel. Ook bij het meekrijgen van bestuurders en managers in jullie plannen is het verwijzen naar publicaties vaak een effectief middel. Last but not least, de inventarisatie van kennis is nodig om jullie kennisdoelen te bepalen: wat willen jullie aan nieuwe kennis ontwikkelen?

Tip

Er zijn verschillende manieren om bestaande kennis te inventariseren. Je kunt een grove analyse doen van een breed scala aan documenten of je gaat meer systematisch te werk. Op de pagina Methodieken en werkvormen lees je meer over de documentenstudie.

Verander- en leerbehoeften inzichtelijk maken
Eén van de belangrijkste aspecten van deze fase is het bepalen van de verander- en leerbehoeften van de betrokkenen. Wat houdt mensen bezig? Wat willen ze ontdekken? Welke problemen ervaren zij en welke vragen leggen ze bij elkaar of jou neer?

Het ophalen van de behoeften, vragen en twijfels helpt om het vraagstuk beter de begrijpen en uit te diepen. Het creëert ook betrokkenheid en commitment bij het project. Het is in deze fase belangrijk om verschillende perspectieven op de huidige situatie te benutten. De stakeholderanalyse geeft je zicht op wie je kunt betrekken.

Tip

  • Je kunt op vele manieren de visies en behoeften van betrokkenen in kaart brengen: een goed gesprek/interviews, samen foto‘s of video’s maken, focusgroepen, workshops, het uitzetten van een vragenlijst. Put inspiratie uit het overzicht van methodieken en werkvormen.
  • Kies voor een goede mix van mensen die enthousiast zijn over het actieonderzoek en/of een ophanden zijnde verandering en mensen die hier kritisch tegenover staan. Ga op zoek naar de zogenaamde ‘rebel voices’ in de organisatie en verdiep je in hun verhaal. Organiseer reflectie op hun zorgen en twijfels en kijk of en hoe je hen bij het actieonderzoek kunt betrekken.

Procedurele zaken op orde hebben
Het is waarschijnlijk niet het leukste onderdeel van je actieonderzoek, maar wel belangrijk: zorgen dat je zorgvuldig omgaat met de data die je verzamelt, goede randvoorwaarden creëert voor de mensen die meedoen en dat je voldoet aan wet- en regelgeving. Zorg dat je tenminste de volgende zaken op orde hebt:

  • informed consent formulieren
  • een datamanagementplan
  • vergoedingen voor participanten
  • goedkeuring van een juridische afdeling en/of Medisch-Ethische Toetsingscommissie (METC)

Tip actieonderzoek doen

In de kennisbank vind je voorbeelden van informed consent-formulieren en Data Mangement Plannen.

Play Video

Bekijk dit webinar van Tonnie van der Zouwen over hoe je kunt starten met een (online) actieonderzoek

Checklist diagnose

  • Hebben jullie de belangrijkste stakeholders in kaart gebracht?
  • Hebben jullie al een eerste idee bij hoe deze diverse stakeholders een (actieve) rol kunnen vervullen in het actieonderzoek?
  • Zijn de verander- en leerbehoeften inzichtelijk?
  • Hebben jullie zicht op de belangrijkste publicaties over jullie vraagstuk? Welke bestaande (ervarings)kennis kun je benutten? Welke nieuwe kennis hopen jullie te ontwikkelen?
  • Ligt er een goede basis voor samenwerking en zijn de belangrijkste rollen helder?

Actieplan maken

Tijdens de diagnosefase zijn jullie erachter gekomen wat precies het vraagstuk of het probleem is, wie de belangrijkste stakeholders zijn, wat zij willen en welke kennis hier al over is. Op basis hiervan gaan jullie samen nadenken over welke uitdagingen prioriteit krijgen: jullie gaan de verander-, leer- en kennisdoelen bepalen. Op basis daarvan maak je een plan voor het realiseren van die verander-, leer- en kennisdoelen: het actieplan.

Onderdelen van het actieplan zijn:

Co-creatie van het plan

Betrokkenheid organiseren
Het is zaak om eerst goed stil te staan bij wie welke rol hebben in de co-creatie van het actieplan. Je kunt bijvoorbeeld eerst met een klein (project)team een opzet maken en dat vervolgens voorleggen aan de belangrijkste stakeholders. Het voordeel van een ‘lean and mean’ opzet is dat je sneller tot een plan komt. Een belangrijk nadeel is dat de stakeholders die je niet laat meedenken zich minder betrokken voelen en er dus minder commitment op de acties is bij hen. Ook kun je hierdoor belangrijke perspectieven en kennis missen. Vaak is het dus verstandig de tijd te nemen voor het maken van een actieplan met een diverse, brede groep stakeholders.

Facilitator aanwijzen
Wijs iemand aan die het proces om tot het actieonderzoeksplan te komen faciliteert. Dat kun jij als actieonderzoeker zijn, of een van de andere participanten. De diverse stakeholders kunnen samen de informatie uit de diagnosefase duiden, verbeteracties bedenken en prioriteren en een plan maken over hoe die acties het beste kunnen worden uitgevoerd. Durf als actieonderzoeker ook je eigen verwondering te laten spreken en benut je frisse blik als relatieve buitenstaander. Spiegel mensen, laat de verschillende perspectieven spreken en breng je kennis van methodieken en werkvormen in om tot een zorgvuldige selectie van methodieken, concrete acties en een planning te komen.

Methodieken en werkvormen kiezen
Denk goed na over welke methodieken en werkvormen je wilt inzetten bij de totstandkoming van jullie actieplan. Zorg dat deze aansluiten bij de groepsgrootte, belevingswereld, vaardigheden en wensen van de mensen met wie je het actieplan gaat maken.

Tip

Bij het kiezen van werkvormen voor de bijeenkomsten waarin jullie samen het actieplan maken, kunnen de volgende materialen jullie helpen:

Plan voor monitoring en verslaglegging
De acties uit jullie actieplan zullen gevolgen hebben voor de mensen, de processen en/of relaties in de organisatie. Wees scherp op hoe mensen reageren op de plannen, breng in kaart wat de effecten van de ingezette acties zijn en bedenk dus hoe je daar data over gaat genereren en vastleggen. Je kunt hiervoor verschillende methodieken inzetten, zoals focusgroepen, observaties en het ophalen van gebruikersdata van digitale toepassingen.

Verander-, kennis en leerdoelen bepalen
Als je op basis van je diagnose een goed zicht hebt op wat er al aan relevante kennis is en wat mensen willen leren en veranderen, kun je met de belangrijkste stakeholders de verander- leer- en kennisdoelen van het actieonderzoek bepalen. Die doelen kunnen natuurlijk gaandeweg nog wijzigen, maar deze doelen geven richting aan de stappen die volgen.

Kennisdoelen in onderzoeksvragen
Je kennisdoelen kun je uitwerken in hoofd- en deelvragen die je wilt beantwoorden. Het helpt om daarbij het op basis van  Oost & Markenhof (2002) na te denken over de verschillende soorten onderzoeksvragen die je kunt stellen:

  • Definitievragen: hoe definiëren we X? Hoe categoriseren we dit fenomeen of concept?
  • Beschrijvende vragen: Wat zijn de eigenschappen van X? Heeft X deze eigenschappen?
  • Vergelijkende vragen: Wat zijn de verschillen tussen A en B?
  • Evaluatieve vragen: Wat zijn voor- en nadelen van A en B? Welke werkzame elementen kunnen we onderscheiden rond interventie X?
  • Verklarende vragen: hoe verklaren we dat ….?
  • Verander-/ontwerpvragen: hoe kunnen we bereiken dat …..?

Vaak is het zinvol om een combinatie van bovenstaande vraagtypen te hanteren.

Leerdoelen formuleren
Bij het bepalen van de leerdoelen is het zinvol om de volgende drie vragen te beantwoorden:

Cruciaal bij het komen tot leerdoelen zijn drie vragen: 

  1. Wie willen iets leren? 
  2. Welke kennis hebben zij daarbij nodig? 
  3. Welke vaardigheden dienen zij daarbij te ontwikkelen? 

Een leerdoel geeft een antwoord op elk van deze drie vragen.

Veranderdoelen formuleren
Veranderdoelen gaan over dat wat jullie met het in gang gezette veranderproces willen bereiken. Daarbij kun je nadenken over resultaten volgens vaste modellen zoals quadruple aim, aan tastbare producten zoals het opleveren van een prototype, website of publicatie, aan nieuwe werkwijzen of andersoortige organisatieveranderingen. Denk goed na over hoe groot/klein en abstract/concreet je je doelen wil formuleren.

Keuzes maken
Actieonderzoek werkt niet volgens een blauwdruk en kent een cyclisch en emergent design. Dat betekent dat het verstandig is het actieplan voor de korte termijn preciezer uit te werken dan voor de lange termijn.

Bij de uitwerking van de plannen voor de korte termijn ontkom je niet aan het maken van keuzes en het stellen van prioriteiten: wat gaan we eerst doen en wat doen we voorlopig niet? Dergelijke besluitvormingsprocessen kunnen spanningen met zich meebrengen. Juist dat is ook een belangrijk onderdeel van het proces en kun je zien als “data” die je veel leren over het vraagstuk, de verhoudingen en belangen. Zie dit dus niet als een probleem, maar als een leerzaam en cruciaal onderdeel van je actieonderzoek. Er zijn verschillende onderzoeksvormen en methodieken om tot besluiten over prioriteitstellingen te komen, zoals generatieve discours-analyse en deep democracy.

Je kunt het design van je actieonderzoek voor de lange termijn meer open houden door verschillende scenario’s te schetsen op basis van de bevindingen die jullie bij de start denkbaar achten. Daarbij is het vooral belangrijk om te benoemen hoe jullie voornemens zijn keuzes te zullen maken over de focus, methodieken en andere aspecten van jullie actieonderzoek. En hoe jullie die keuzes zullen vastleggen.

Projectstructuur vormgeven
Start met het bouwen aan je projectteam en denk na over het inrichten van een stuur- of klankbordgroep. Denk samen met je opdrachtgever en andere belangrijke betrokkenen na over welke functies, kennis en vaardigheden je nodig hebt voor een succesvol actieonderzoek. Zorg dat je zowel praktijkprofessionals, cliënten/patiënten als bestuurders/managers aan je project weet te binden.

Data Management Plan (DMP)
Had je nog geen Data Management Plan? Dan is het nu echt wel zaak om dat te gaan regelen. In dit plan beschrijf je welke data je gaat verzamelen, hoe je de data vastlegt en beheert en wat er na afloop van het onderzoek of project met de data gebeurt. Naast dat het steeds vaker verplicht is om een DMP te hebben, is het ook voor je onderzoek belangrijk hier van te voren goed over na te denken. Het voorkomt vervelende verrassen en helpt je met het bewaren van het overzicht. Het DMP is een levend document. Veel kan je van te voren nog niet in detail uitwerken of uitdenken en vul je gaandeweg in.

Tip voor actieonderzoek doen

Voor een DMP zijn templates en checklist beschikbaar. Op de website van DMPonline kan je gratis een account maken, waardoor je toegang krijgt tot standaard templates of templates die ontwikkeld zijn door andere instanties. Ook vind je hier voorbeelden van DMP’s.

Checklist actieplan maken

  • Hebben de belangrijkste stakeholders een stem gehad in de totstandkoming van het actieplan? Is er voldoende geluisterd naar de verschillende stemmen?
  • Staat er een projectteam en heeft het projectteam scherp hoe jullie belangrijke partijen aan jullie project willen verbinden?
  • Zijn de acties in het actieplan concreet, helder en gedragen onder de belangrijkste stakeholders? Zijn ze behapbaar?
  • Hebben jullie scherp hoe jullie acties gaan volgen en monitoren? Oftewel: ligt er een evaluatie- en reflectieplan?
  • Hebben jullie verwachtingen gedeeld over wanneer jullie tevreden zijn en hoe je reflecteert op hoe het gaat en of jullie de juiste dingen (blijven) doen?
  • Ligt er een goed Data Management Plan?

Aan de slag

En dan is het tijd het actieplan tot uitvoering te brengen. Maar vergeet niet dat je al een heel eind op weg bent met je actieonderzoek: door al die gesprekken en activiteiten gedurende de eerste fasen hebben jullie waarschijnlijk al veel “veranderd” en geleerd over het voorliggende vraagstuk.

Voorbeeld

Tijdens een lerende evaluatie van de implementatie van een PGO belde de actieonderzoeker regelmatig een kwartiertje met de deelnemende zorgverleners. Dit noemde ze ‘vinger aan de pols momenten’: een laagdrempelige manier om op de hoogte te blijven van de ervaringen en uitdagingen waar zorgverleners tijdens de implementatie tegenaan liepen. Onze collega kon de zorgverleners tips meegeven en kon geleerde lessen van de ene zorgverlener doorgeven aan de andere. Daarnaast was het voor de zorgverlener een terugkerende reminder aan het project en diens gewenste, actieve rol hierin.

Checklist voor de actiefase

  • Zijn de diverse onderdelen uit het actieplan in gang gezet?
  • Hebben jullie helder hoe je acties en eventuele onvoorziene gebeurtenissen volgen?
  • Hebben jullie helder hoe jullie data verzamelen en vastleggen?
  • Hebben jullie helder wanneer, hoe en wie over gaan tot reflectie op de acties, data en voortgang?
  • Hebben jullie helder wie jullie op welke wijze informeren/betrekken?

Evalueren & reflecteren

In de vorige fase zijn jullie volop bezig geweest met de uitvoering van jullie actieplan. Tijdens dat proces heb je ook data verzameld over het verloop van deze acties. In de fase van het evalueren en reflecteren staan jullie stil bij hetgeen heeft plaatsgevonden en kijken jullie naar de data die zijn verzameld. Dit dient als input voor de diagnose in de nieuwe cyclus óf als input voor het ontwikkelen van je eindproduct.

Onderdelen van deze fase zijn:

Acties evalueren
Jullie hebben het actieplan zo vormgegeven dat jullie denken dat de acties helpen om de gestelde verander-, leer- en kennisdoelen te realiseren. Deze doelen zijn daarom een prettig kompas bij de evaluatie en reflectie op de voortgang van het actieonderzoek. Ook de kernwaarden zijn als waardenkompas te zien. Jullie kunnen jezelf de volgende vragen stellen:

  1. In welke mate hebben de acties geleid tot de gewenste en duurzame verandering in de praktijk?
  2. Welke nieuwe kennis/inzichten heeft het actieonderzoek opgeleverd?
  3. Wat kunnen jullie leren van wat er anders gaat dan verwacht/gewenst? Waar schuurde het en wat leert jullie dat? Zijn jullie daar op de juiste wijze mee omgegaan?
  4. Participeren de juiste mensen op de juiste wijze? Wat kan hierin anders/beter?
  5. Hoe gaat het reflecteren en leren? Het kan zinvol zijn om hierbij een onderscheid te maken tussen single, double en triple loop learning.

De antwoorden op deze vragen bepalen of je de ingezette acties moet veranderen, aanpassen of dat jullie door kunnen op de ingeslagen weg. Nieuwe inzichten, lastige keuzes en dilemma’s noteer je in een log- of reflectieboek (inclusief overwegingen!) en deel je met de betrokkenen.

Actieonderzoek evalueren
Verder evalueer je het actieonderzoek zelf (het proces). Je evalueert dan de samenwerking in het onderzoeksteam en de uitwerking van het actieplan. Gezamenlijk met het onderzoeksteam kan je hier vervolgens op reflecteren en hier lessen uithalen voor de volgende cyclus.

Terugkoppeling van uitkomsten
Koppel de uitkomsten uit het onderzoek of uit de eerste cyclus terug aan de stakeholders. Zij hebben immers tijd gestoken in deelname aan het onderzoek en er is weinig vervelender dan niet weten wat er uiteindelijk met deze input gedaan is. Je kan terugkoppelen hoe de acties zijn gegaan, welke data je hebt opgehaald en wat de vervolgstappen zijn. Je kan dit op verschillende manieren vormgeven: infographic, een kort mailtje, een video of een klein presentje.

Tip voor actieonderzoek doen

Je kunt op vele manieren de visies en behoeften van al deze mensen in kaart brengen: een goed gesprek (met behulp van een praatplaat), (semi-)gestructureerde interviews, samen foto‘s of video’s maken, focusgroepen, workshops, vragenlijst uitzetten. Dit is direct ook een belangrijke eigenschap van actieonderzoek: niet voor mensen denken, maar met mensen in gesprek en vandaaruit samen plannen maken.

Actieonderzoek doen : checklist evaluatie

  • In hoeverre zijn de verander-, leer-, en kennisdoelen behaald? Hebben jullie methodisch grondig gewerkt en beschikken jullie over voldoende ‘data’ om hierover uitspraken te doen?
  • Hebben jullie met elkaar een antwoord geformuleerd op de vraag: doen we de goede dingen en doen we deze goed?
  • Stellen jullie de juiste vragen aan elkaar en aan de data?
  • Hoe werken jullie samen? Zijn nog steeds de juiste stakeholders aangehaakt om moeten sommige mensen meer/minder betrokken worden?
  • Zijn de juiste stakeholders betrokken bij het evalueren en reflecteren?
  • Staan jullie voldoende stil bij het evalueren en reflecteren zelf? Lukt het om te ‘leren leren’?
  • Hebben jullie gezamenlijk het gevoel dat jullie over voldoende data en inzicht beschikken om een nieuwe diagnose te stellen en het actieplan bij te stellen/aan te vullen/te bestendigen?

Actieonderzoek doen: kennis delen

Als actieonderzoeker heb je een kennisdoel: je wil dat andere mensen met vergelijkbare vraagstukken ook kunnen profiteren van het proces dat jullie samen doorlopen en de opbrengsten hiervan. De meest gekozen vorm van rapporteren is het onderzoeksrapport of wetenschappelijke publicatie. Maar er zijn nog veel meer manieren om je bevindingen te delen: infographics, blogs, filmpjes, fotocollages, presentaties, webinars of congressen. De keuzes die je hierin maakt, hangen sterk samen met je verander-, leer- en kennisdoelen. Omdat bij actieonderzoek vaak een divers publiek betrokken is, is het vaak raadzaam om meerdere rapportagevormen te kiezen.

Checklist kennisdeling

  • Heb jullie scherp met wie je welke bevindingen wilt delen?
  • Hebben jullie scherp welke taal en welke vormen jouw doelgroepen het meest aanspreken?
  • Weten jullie met wie je je aan de eindproducten gaat werken/schrijven? En wie willen meelezen en meedenken?

fases van actieonderzoek

De fasen van actieonderzoek doen

Test je kennis
08/05/2024 in Actieonderzoek, Nieuws

Het Co-Design Canvas: een krachtige tool voor samenwerken en innovatie

We kwamen weer een inspirerende tool tegen! Het Co-Design Canvas, bedacht door Wina Smeenk, is bedoeld voor mensen die samen willen werken aan (complexe) maatschappelijke vraagstukken. Het helpt hen bij…
Lees meer
25/04/2024 in Actieonderzoek, Nieuws, Opleiding

Tijd voor actie(onderzoek)! Waarom we nieuwe medewerkers trainen

Practice what you preach! Dat is ons uitgangspunt bij Pluut & Partners, als initiatiefnemer van de Actieonderzoek Academy. Want bij P&P voeren we zelf ook veel actieonderzoeken uit. Als we…
Lees meer

Tip over actieonderzoek doen

Om scherp te krijgen wat actieonderzoek inhoudt, helpt het om de verschillen met broertjes en zusjes inzichtelijk te krijgen. Die vind je op de pagina theoretische verdieping.

  • Van Lieshout, F., Jacobs, G. & Cardiff, S. (2017). Actieonderzoek, principes voor verandering in zorg en welzijn.
  • Van der Zouwen, T. (2018). Actieonderzoek doen. Een routewijzer voor studenten en professionals.