Je bent begonnen aan een actieonderzoek. Uiteraard ga je een grondige probleemanalyse doen om te verkennen wat er nodig is aan acties of interventies. Maar waar moet je beginnen? Wie heb je allemaal nodig voor deze probleemanalyse? Het kan best zijn dat je door de bomen het bos niet meer ziet. Tijd voor een bril!
Wil je mijn bril eens gebruiken? Mijn bril heet ‘zorgethiek’.
Verschillende brillen
Ethiek is een systematische studie naar wat ‘het goede’ is. Maar om uit te leggen wat zorgethiek is, lenen we eerst een andere bril: die van de rechtvaardigheidsethiek. Wanneer we door de bril van rechtvaardigheid kijken, bekijken we de situatie van een afstand. Rationeel, dus met ons verstand, vormen we ons een oordeel over deze situatie. Hierbij nemen we regels en rechtvaardigheid als uitgangspunt. Een klassiek voorbeeld van een situatie om dit te illustreren is het Heinz dilemma. Wanneer we door de bril van de rechtvaardigheidsethiek kijken, zou het antwoord kunnen zijn dat stelen verboden is (regel) en dat Heinz een straf moet krijgen. Immers, als ik iets steel dan krijg ik daar ook een straf voor (rechtvaardigheid).
Wat als we van bril wisselen en vanuit een zorgethisch perspectief naar deze situatie kijken? De bril van zorg helpt ons om niet van een afstand te kijken, maar om in te zoomen op de specifieke situatie waarin Heinz zich bevindt. We gebruiken niet alleen ons verstand om een antwoord te geven, maar ook onze emoties. Gevoelens van betrokkenheid en afhankelijkheid geven ons richting. Wat zou dan ons antwoord op het dilemma zijn? Wellicht zeggen we dan dat stelen inderdaad niet mag, maar dat we het wel begrijpen omdat Heinz radeloos was. Wellicht had hij in overleg met de arts tot een betalingsregeling kunnen komen of krijgt hij een strafvermindering gezien de situatie. De bril van zorgt ervoor dat we in verbinding met Heinz komen. Het helpt ons bij het vinden van wat we ‘de menselijke maat’ noemen.
Even scherp stellen
Binnen de zorgethiek gaan we er vanuit dat het goede al besloten ligt in de praktijk. Met praktijk bedoelen we dan het denken of handelen van een bepaalde groep mensen binnen een bepaalde context. Een voorbeeld van een praktijk is hoe Heinz zijn vrouw probeert te helpen. Maar ook hoe een rij-instructeur les geeft aan een leerling of hoe een docent een oudergesprek ervaart. Ik kies hier bewust voor praktijken die niet met ‘de zorg’ of levensbedreigende dilemma’s te maken hebben. In elke praktijk zijn verschillende perspectieven aanwezig en brengt iedereen zijn of haar eigen verhaal mee. Zo reageert de rij-instructeur wellicht kortaf omdat hij zich zorgen maakt over zijn inkomsten. En reageert de vader fel in een oudergesprek omdat hij veel van zichzelf in zijn dochter herkent en zich ook vaak niet begrepen voelt.
De enige manier om de praktijk te leren kennen, is door zelf aanwezig te zijn in die praktijk. Door aanwezig te zijn, te luisteren en aandachtig alles in je op te nemen. Wat gebeurt hier? Wat is belangrijk voor deze mensen? Welk perspectief hebben zij? Dat van Heinz die zich zorgen maakt, dat van de leerling die onzeker wordt of die van de docent die zich aangevallen voelt? Alle verschillende perspectieven hebben hun eigen verhaal en een eigen idee van wat het goede is. De zorgethiek nodigt je uit om open te staan voor die veelheid en verscheidenheid (‘pluraliteit’) aan verhalen. Door de verbinding aan te gaan, kunnen we op zoek naar een verklaring voor wat we zien. En vanuit die verbinding kunnen we het goede vinden in deze specifieke context.
Wat betekent dit voor mijn actieonderzoek?
Als actieonderzoeker neem je al deze perspectieven mee. Door in de praktijk zelf in gesprek te gaan en de zorgethische bril op te zetten, bepaal je gezamenlijk wie er allemaal een stem krijgen. Ook pas jij onderzoeksmethodieken aan op die specifieke doelgroepen. Een vragenlijst met allemaal 5-puntschalen is wellicht een goede manier om snel veel informatie te verzamelen. Maar om echt de diepte in te gaan en je te verbinden met diverse perspectieven, voer je ook gesprekken. En wanneer jouw specifieke doelgroep niet heel talig is, kun je ervoor kiezen om het gesprek aan te gaan aan de hand van foto’s. Door echt te luisteren ontdek je: Wat vindt deze persoon belangrijk? Wat maakt dat zij dit belangrijk vindt? Ook documenten kunnen bepaald gedrag verklaren (denk aan de jaarcijfers van de rijschool). Al deze zaken helpen je in de verbinding met het vraagstuk dat voorlegt en samen op zoek te gaan naar wat het goede is in deze specifieke situatie.
Kortom, de bril van zorgethiek zorgt ervoor dat jij je bewust bent van de context en de verschillende perspectieven binnen jouw actieonderzoek. Kijk nu eens met deze bril naar jouw onderzoeksopzet: zit iedereen er in? Krijg je alle verhalen in beeld? Welke documenten heb je hiervoor nodig?
Op deze manier zal jouw onderzoek veel meer draagvlak en impact hebben. Veel plezier!
